Denemeler (Les Essais), 16. yüzyıl Fransız düşünürü Michel de Montaigne‘ın ilk kez 1580’de yayımlanan eseridir. Üç kitap ve 107 denemeden oluşur. “Deneme” türüne adını veren bu kitapta Montaigne, insanı ve kendini samimi bir dille anlatır. Bu yazıda Montaigne Denemeler özetini, konusunu, öne çıkan denemeleri ve ana fikrini bulabilirsiniz.
Kısa özet: Montaigne, Denemeler’de kendi düşüncelerini, alışkanlıklarını ve şüphelerini olduğu gibi anlatarak insanın ne olduğunu sorgular. Eğitim, ölüm, dostluk, korku, yalnızlık, vicdan gibi ciddi konuların yanında kokular ya da mektup yazmak gibi gündelik konulara da değinir. Kesin yargılardan kaçınır; “Ne biliyorum?” sorusuyla insan aklının sınırlarını gösterir. Kitap, özgür ve eleştirel düşünmenin Avrupa’daki temel eserlerinden biri kabul edilir.
| Künye | |
|---|---|
| Eser | Denemeler (Les Essais) |
| Yazar | Michel de Montaigne (1533–1592) |
| İlk yayın | 1580 (I ve II. kitap); 1588 baskısında III. kitap eklendi |
| Tür | Deneme |
| Yapı | 3 kitap, 107 deneme |
| Türkçe çeviri | Sabahattin Eyüboğlu (seçmeler) |
Denemeler Konusu
Denemeler’in konusu insandır; daha doğrusu Montaigne’ın kendisidir. Yazar, okura seslendiği girişte kitabın konusunun kendisi olduğunu söyler. Ancak kendini anlatırken bütün insanların ortak yanlarını da ortaya koyar: korkularımızı, alışkanlıklarımızı, çelişkilerimizi ve bilgimizin sınırlarını. Denemeler, Fransız Din Savaşları’nın en şiddetli olduğu yıllarda yazılmıştır; bu yüzden hoşgörü ve ölçülülük kitabın önemli değerlerindendir.
Denemeler Kitap Özeti
Kitabın Amacı: Kendini Dürüstçe Anlatmak
Montaigne, kitabı ün kazanmak için değil, kendini dürüstçe anlatmak için yazdığını söyler. Kendi zaaflarını, hastalıklarını, okuma alışkanlıklarını ve günlük hayatını saklamadan anlatır. Bu samimiyet, eserin yüzyıllardır okunmasının başlıca nedenidir: okur, Montaigne’da kendini bulur.
Şüphecilik: “Ne Biliyorum?”
Montaigne’ın düşüncesinin merkezinde şüphe vardır. “Raymond Sebond’un Savunusu” adlı uzun denemesinde insan aklının ve duyularının yanılabileceğini, kesin bilgiye ulaşmanın çok zor olduğunu anlatır. İnsanın hayvanlardan üstün olduğu iddiasını bile sorgular. Ünlü sorusu “Ne biliyorum?” (Que sais-je?), bu alçakgönüllü şüpheciliğin özetidir. Ona göre insan, değişken ve çok yönlü bir varlıktır.
Eğitim Üzerine
Çocukların eğitimi üzerine denemesinde Montaigne, ezberlenmiş bilgi yerine düşünmeyi öğreten bir eğitimi savunur. Çocuğun kafasını bilgiyle doldurmak yerine muhakemesini geliştirmek gerektiğini, somut örneklerin ve deneyimin soyut bilgiden daha öğretici olduğunu söyler. “İyi doldurulmuş bir kafa yerine iyi yapılmış bir kafa” fikri bu denemeyle özdeşleşmiştir.
Ölüm ve Felsefe
“Felsefe ile uğraşmak ölmeyi öğrenmektir” adlı denemede Montaigne, ölüm korkusunu yenmenin yolunu arar. Ölümü sürekli düşünüp ona alışırsak, onun bizi korkutmayacağını söyler. Ölümden korkmayan insan, yaşamayı da daha iyi bilir.
Dostluk Üzerine
Montaigne, en yakın dostu Étienne de La Boétie ile arasındaki bağı anlatırken gerçek dostluğun çıkarsız ve eşsiz olduğunu vurgular. Bu dostluğu açıklarken söylediği “Çünkü o oydu, çünkü ben bendim” sözü, dostluk üzerine yazılmış en bilinen cümlelerdendir.
Yamyamlar Üzerine: Kim Barbar?
Yeni Dünya’nın yerli halklarını anlattığı bu denemede Montaigne, Avrupalıların “barbar” dediği insanların aslında kendi doğal düzenleri içinde yaşadığını söyler. Avrupalıların savaşlarda ve sömürgecilikte yaptığı zulmün, yerlilerin âdetlerinden daha barbarca olduğunu ileri sürer. Bu deneme, başka kültürlere önyargısız bakmanın erken bir örneğidir.
Deneyim ve İnsan Doğası
Kitabın son denemesi “Deneyim Üzerine”de Montaigne, kendi hayatından edindiği tecrübeleri paylaşır. İnsanın kendini tanımasının en değerli bilgi olduğunu, sade ve ölçülü bir yaşamın mutluluk getirdiğini anlatır. Ona göre insanın en büyük başarısı, hayatını yerinde ve doğru biçimde yaşamaktır.
Öne Çıkan Denemeler
| Deneme | Konusu |
|---|---|
| Okura | Kitabın amacı: yazarın kendini dürüstçe anlatması |
| Felsefe ile Uğraşmak Ölmeyi Öğrenmektir | Ölüm korkusunu yenmek |
| Çocukların Eğitimi Üzerine | Ezber yerine düşünmeyi öğreten eğitim |
| Dostluk Üzerine | Gerçek dostluk; La Boétie ile dostluğu |
| Yamyamlar Üzerine | Yeni Dünya halkları, önyargı ve barbarlık kavramı |
| Yalnızlık Üzerine | İnsanın kendi iç dünyasına çekilmesi |
| Raymond Sebond’un Savunusu | Şüphecilik ve insan aklının sınırları |
| Deneyim Üzerine | Kendini tanımak ve ölçülü yaşamak |
Denemeler’in Ana Fikri
Ana fikir: İnsan, kesin bilgiye ulaşması zor, değişken ve kusurlu bir varlıktır. Bu yüzden kendimizi tanımalı, düşüncelerimizi sorgulamalı, başkalarına ve başka kültürlere hoşgörüyle bakmalıyız. Gerçek bilgelik, ölçülü ve kendini bilen bir hayat sürmektir.
Deneme Türü ve Montaigne
Fransızca “essai” kelimesi “deneme, tecrübe” anlamına gelir. Montaigne bu adı, düşüncelerini kesin bir sonuca bağlamadan “denediği” yazılar için kullanmıştır ve tür bu kitapla adını almıştır. Denemenin temel özellikleri Montaigne’da görülür:
- Yazar, düşüncelerini kesin yargılara varmadan, kişisel bir bakışla anlatır.
- Üslup samimidir; okurla sohbet ediyormuş gibi yazılır.
- Her konu deneme konusu olabilir.
- Yazar kendi deneyimlerinden ve okumalarından örnekler verir.
Michel de Montaigne Kimdir?
Michel de Montaigne (1533–1592), Fransız düşünür ve yazardır. Bordeaux yakınlarındaki Montaigne şatosunda doğmuştur. Hukuk eğitimi alıp bir süre yargıç olarak çalıştıktan sonra 1571’de kamu görevinden çekilmiş ve şatosunun kulesindeki kütüphanesinde Denemeler’i yazmaya başlamıştır. 1581–1585 yılları arasında Bordeaux belediye başkanlığı yapmıştır. Rönesans hümanizminin en önemli temsilcilerinden biridir.
Sık Sorulan Sorular
Denemeler kaç bölümden oluşur?
Denemeler üç kitaptan ve toplam 107 denemeden oluşur.
Montaigne’ın Denemeler’i ne zaman yayımlandı?
İlk iki kitap 1580’de yayımlanmıştır. 1588 baskısına üçüncü kitap eklenmiştir.
Deneme türünün kurucusu kimdir?
Batı edebiyatında deneme türünün kurucusu Montaigne kabul edilir; tür, onun Essais adlı eseriyle adını almıştır.
“Ne biliyorum?” sözü ne anlama gelir?
Montaigne’ın “Que sais-je?” sorusu, insanın bilgisinin sınırlı olduğunu kabul eden şüpheci ve alçakgönüllü tavrını özetler.
Sonuç
Denemeler, kendini tanımak ve özgürce düşünmek isteyen her okura hitap eden, deneme türünün ilk ve en önemli örneğidir. Ödev için hazırlanıyorsanız konu, öne çıkan denemeler tablosu ve ana fikir bölümü size yardımcı olur. Diğer deneme ve düşünce kitapları için Bize Göre, Şehir Mektupları, Gençlerle Baş Başa ve Devlet özetlerine göz atabilirsiniz.
